Rodzaje Odpowiedzialności Prawnej

Odpowiedzialność prawna to określone prawem negatywne następstwa wymierzane określonemu podmiotowi przez organy do tego upoważnione za takie jego zachowanie, które przez system prawny są uznane za niewłaściwe. Należy wskazać, że jeden czyn może być podstawą do wszczęcia i prowadzenia jednego, bądź kilku – równolegle się toczących – postępowań, które mogą doprowadzić do kilku orzeczeń prawnych. Każde z tych orzeczeń może rodzić dla sprawcy zgoła inne konsekwencję, bowiem każde z nich będzie wydane pod reżimem innej odpowiedzialności prawnej. Na przykład, lekarz, który, przeprowadzając zabieg medyczny, swoim zawinionym postępowaniem spowodował ciężki uszczerbek na zdrowiu pacjenta, może jednocześnie:

→ jako oskarżony w procesie karnym

zostać skazany wyrokiem karnym za popełnienie przestępstwa z art. 157 kodeksu karnego oraz ukarany karą pozbawienia wolności

→ jako pozwany w procesie cywilnym

zostać zobowiązany wyrokiem sądu do zapłaty na rzecz pacjenta-powoda określonych kwot pieniężnych tytułem odszkodowania i zadośćuczynienia za poniesione przez niego 

→ jako obwiniony

zostać uznanym przez Naczelny Sąd Lekarski winnym popełnienia czynu sprzecznego z przepisami o wykonywaniu zawodu lekarza i pozbawiony prawa wykonywania zawodu

→ w tzw. „postępowaniu pracowniczym”,

zostać dyscyplinarnie zwolniony z pracy

Warto dodać, że zarówno lekarz, jak i poszkodowany jego czynem pacjent, zazwyczaj może (czasami musi) sam, bądź przez swego pełnomocnika, czynnie brać udział w każdym z wymienionych powyżej postępowań i aktywnie wpływać na jego przebieg. Niewątpliwie, powinniśmy, jako strona, znać swoje prawa oraz czuwać nad przebiegiem toczących się spraw, które bezpośrednio wpływają na nasze życie, sytuacją prawną, majątkową i zawodową.

Poniżej przedstawiamy ramowo podstawowe reżimy odpowiedzialności, na podstawie których najczęściej odpowiadają osoby zawodowo zajmujące się wykonywaniem świadczeń medycznych.

Odpowiedzialność CYWILNA

Reżim odpowiedzialności cywilnej jest reżimem odpowiedzialności dłużnika (np. lekarza, placówki służby zdrowia) za wyrządzenie drugiemu podmiotowi (np. pacjentowi) szkody majątkowej lub niemajątkowej. Szkoda majątkowa to rzeczywista strata oraz tzw. utracone korzyści, natomiast szkoda niemajątkowa to gównie konsekwencja naruszania dóbr osobistych poszkodowanego, takich jak: życie, zdrowie, wolność, kult osoby zmarłej. Najważniejszą funkcją odpowiedzialności cywilnej jest funkcja kompensacyjna, co oznacza, że głównym jej celem jest wyrównanie uszczerbku, którego doznał poszkodowany, w tym wypadku pacjent. Uszczerbek ten najczęściej można wyrównać jedynie za pomocą świadczenia pieniężnego, dlatego głównym roszczeniem poszkodowanych za powstałe szkody jest żądanie zapłaty przez dłużnika określonej kwoty pieniężnej, tytułem odszkodowania lub zadośćuczynienia.

W związku z wykonywaniem świadczeń medycznych, najczęściej mamy do czynienia odpowiedzialnością cywilną, która realizuje się poprzez kierowanie przez poszkodowanych pacjentów roszczeń o zapłatę do osób (np. lekarzy), którzy wykonali na ich osobie zabieg medyczny, będący przyczyną powstałej szkody. Za tę szkodę oprócz np. lekarza, może odpowiadać również inny podmiot np. zakład leczniczy, w którym dłużnik-lekarz np. pracuje lub towarzystwo ubezpieczeniowe. O zasadności tych roszczeń najczęściej decyduje sąd cywilny podczas postępowania sądowego wszczętego na żądanie pacjenta wyrażone w złożonym przez niego pozwie o zapłatę. W postępowaniu takim poszkodowany pacjent najczęściej jest powodem, a pracownik medyczny i np. podmiot leczniczy, pozwanymi.

Odpowiedzialność KARNA

Oprócz odpowiedzialności cywilnej pracownicy medyczni mogą również za swoje czyny ponosić odpowiedzialność karną. Jeżeli zachowanie np. lekarza wypełnia znamiona czynu zabronionego (przestępstwa stypizowanego w Kodeksie Karnym, bądź wykroczenia w Kodeksie Wykroczeń) może być wszczęte przeciwko niemu postepowanie karne i, po uprzednim udowodnieniu mu winy, może on zostać skazany przez sąd karny wyrokiem, mającym na celu ukaranie go za zachowanie zabronione prawem. W przeciwieństwie do odpowiedzialności cywilnej, główną funkcją reżimu odpowiedzialności karnej jest funkcja represyjna tj. zaspokojenie tzw. społecznego poczucia sprawiedliwości, a nie rekompensata materialna szkody wyrządzonej pokrzywdzonemu. W postępowaniu karnym, wiele czynności jest podejmowanych z urzędu przez organy ścigania, jednakże bardzo wskazane jest, aby zarówno sam pokrzywdzony, jak i podejrzany (oskarżony, obwiniony) brali czynny udział w postępowaniu, gdyż często od ich aktywności zależy końcowy wynik sprawy.

Przestępstwa, które najczęściej są zarzucane pracownikom medycznym w sprawach karnych związanych z wykonywaniem przez nich zawodu, to m.in. czyny mające związek z:

  • przerywaniem ciąży (art. 152 kk, art. 153 kk, art. 154 kk i 157a kk)
  • nieumyślnym spowodowaniem śmierci (art. 155 kk)
  • spowodowaniem nieumyślnego uszczerbku na zdrowiu (art. 156 kk oraz art. 157kk)
  • narażenie innego człowieka na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia lub ciężkiego uszczerbku na zdrowiu (art. 160 kk)
  • zabiegiem leczniczym bez zgody pacjenta (art. 192 kk)
  • pozbawieniem innego człowieka wolności (art. 189 kk)
  • ujawnieniem tajemnicy lekarskiej (art. 265 kk oraz art. 266 kk)
  • udzieleniem świadczenia zdrowotnego bez odpowiednich uprawnień (art. 58 ustawy z dnia 5 grudnia 1996 roku o zawodach lekarza i lekarza dentysty)
  • poświadczeniem nieprawdy i fałszerstwo intelektualne (art. 271 kk)
  • przyjęciem korzyści materialnych (art. 228 kk)

W postępowaniu karnym, podejrzany, oskarżony czy obwiniony (np. lekarz) może być reprezentowany przez obrońcę, natomiast pokrzywdzony, bądź oskarżyciel posiłkowy (np. pacjent) może ustanowić i działać przez swego pełnomocnika.

Odpowiedzialność ZAWODOWA

Obok podstawowych reżimów odpowiedzialności prawnej, której podlegają wszystkie osoby fizyczne i podmioty gospodarcze tj. odpowiedzialności cywilnej i karnej, istnieje jeszcze szczególny rodzaj odpowiedzialności, której podlegają jedynie przedstawiciele zawodów zaufania publicznego. Zawody te to, m.in. adwokaci, notariusze, biegli rewidenci, ale również lekarze, pielęgniarki, położne, czy farmaceuci. Każdy zawód zaufania publicznego ma swój samorząd zawodowy oraz własny system sądownictwa zawodowego, który unormowany jest ustawowo.

Przedstawiciel zawodu zaufania publicznego, za czyny sprzeczne z etyką zawodową, bądź z przepisami o wykonywaniu zawody, może zostać pociągnięty do odpowiedzialności zawodowej przed sądem dyscyplinarnym specjalnie powołanym przez członków danego samorządu.

Profesje medyczne, które posiadają swoje sądownictwo dyscyplinarne to: lekarze, pielęgniarki, położne oraz farmaceuci. Organami prowadzącymi postępowanie w przedmiocie odpowiedzialności zawodowej przedstawicieli powyżej wymienionych zawodów  to odpowiednio:

  • dla lekarzy i lekarzy dentystów 

→ rzecznik odpowiedzialności zawodowej, okręgowy sąd lekarski oraz Naczelny Sąd Lekarski

  • dla pielęgniarek i położnych 

→ okręgowy rzecznik odpowiedzialności zawodowej, okręgowy sąd pielęgniarek i położnych oraz Naczelny Sąd Lekarski Pielęgniarek i Położnych

  • dla farmaceutów 

→ rzecznik odpowiedzialności zawodowej, okręgowy sąd aptekarski, Naczelny Sąd Aptekarski

Postępowanie zawodowe ma wiele elementów wspólnych z postępowaniem w sprawach karnych, jest wieloinstancyjne, najczęściej od orzeczeń Naczelnego Sądu przysługuje kasacja do Sądu Najwyższego. Obwiniony (np. lekarz) może być reprezentowany przez swego obrońcę, natomiast pokrzywdzony (np. pacjent), którego dobro zostało naruszone lub zagrożone przez przewinienie zawodowe obwinionego może ustanowić i działać przez swego pełnomocnika.

Odpowiedzialność PRACOWNICZA

Jeżeli np. lekarz, położna wykonuje swój zawód, pozostając w stosunku pracy, to, jak każdy inny pracownik, za przewinienia natury porządkowo-organizacyjnej, może zostać ukarany służbowo. Sankcje na pracownika, w postaci kar porządkowych, nakłada pracodawca, a procedura ich nakładania jest regulowana w Kodeksie Pracy. Za przewinienie pracownicze, oprócz kar porządkowych, pracodawca może również dyscyplinarnie zwolnić pracownika. Pracownik nie musi pozostawać bierny na działania dyscyplinujące przedsięwzięte przez pracodawcę. Ukarany pracownik może służyć sprzeciw oraz odwoływać się do Sądu Pracy.