292015Lip

ZGODA PACJENTA NA UDZIELENIE ŚWIADCZENIA MEDYCZNEGO cz. I

W dzisiejszej publikacji, przybliżę problematykę zgody pacjenta na wykonywanie świadczeń medycznych. Na samym wstępie należy zauważyć, że temat ten, w ujęciu prawnym, jest bardzo obszerny, obejmuje swoim zakresem szereg aktów prawnych regulujących to zagadnienie, a także obfituje w liczne, nie zawsze zgodne, opinie przedstawicieli doktryny i judykatury, którzy próbują te normy prawne interpretować. Nie sposób rzecz jasna w tak krótkiej publikacji przeanalizować je wszystkie i szczegółowo omówić tę niełatwą tematykę, dlatego postaram skupić się na najważniejszych jej kwestię, kładąc nacisk przede wszystkim, na praktykę udzielania zabiegów lekarskich. Artykuł ten będzie składał się z 3 części. W pierwszej, zdefiniuję element zgody pacjenta przy udzielaniu świadczenia medycznego, opiszę ryzyka, jakie dla personelu medycznego niesie przeprowadzenie takiego świadczenia bez uzyskania zgody pacjenta, a także wymienię elementy, które powinno zawierać prawidłowo udzielone i prawnie skuteczne oświadczenie pacjenta o wyrażeniu zgody na przeprowadzenie świadczenia medycznego. W kolejnych częściach rozwinę i opiszę bardziej szczegółowo ww. elementy.

Nie ulega wątpliwości, iż zgoda osoby poddawanej zabiegowi lekarskiemu jest kluczowym warunkiem legalności takiej czynności, a dokonanie jej wbrew woli pacjenta sprawia, że zabieg ten staje się nielegalny zarówno w świetle prawa cywilnego, jak i przepisów prawa karnego. Lekarz zatem, który wykonał zabieg bez prawidłowo udzielonej zgody pacjenta, może ponieść odpowiedzialność odszkodowawczą lub karną, nawet jeżeli czynność tą przeprowadził zgodnie z wymogami wiedzy medycznej i np. dzięki jej przeprowadzeniu – uratował choremu zdrowie, a nawet życie.

Niewątpliwie, świadomość, zarówno personelu medycznego, jak i samych pacjentów, dotycząca potrzeby uzyskania takiej zgody od leczonego, jej właściwej formy oraz konsekwencji prawnych, jakie może nieść za sobą brak skutecznie udzielonej przez pacjenta aprobaty na leczenie, z biegiem lat się polepsza, jednakże, jak wskazują badania, cały czas jest na niskim, niezadowalającym poziomie. Warto podkreślić, że proces udzielenia zgody przez pacjenta na dokonanie na jego osobie świadczenia medycznego jest procesem bardzo złożonym i właściwe jego przeprowadzenie, wbrew obiegowej opinii, nie ogranicza się jedynie do złożenia przez pacjenta stosownego oświadczenia, nawet jeżeli leczony uczyni to w formie pisemnej. Jeżeli bowiem pacjent złoży pisemne oświadczenie, że zgadza się na proponowane leczenie, ale podczas udzielania takiej zgody nie będą dochowane wszystkie prawne wymogi dotyczące takiej akceptacji, zgoda jest NIEWAŻNA, nie wywołuje żadnych skutków prawnych i traktuje się ją jak nigdy nieudzieloną. Praktyka wskazuje, że bardzo często lekarze, bądź nie mają wiedzy o powyższym, bądź nie wcielają tej wiedzy w życie, wymóg zgody traktując jako zwykłą formalność, która często przejawia się podpisaniem przez pacjenta/przedstawiciela ustawowego pacjenta oświadczenia o standardowej treści, nierzadko wielokrotnie automatycznie powielonego (ksero, wydruk komputerowy). Podpisanie takiego oświadczenia przez osobę np. nieuprawnioną, nieposiadającą odpowiedniej wiedzy, bądź nie mogącą w danej chwili świadomie wyrazić swojej woli z prawnego punktu widzenia nie wywołuje żadnych skutków prawnych. Przeprowadzenie zabiegu na mocy takiej prawnie nieskutecznie udzielonej zgody, umożliwia późniejsze dochodzenie przez pacjenta roszczeń odszkodowawczych na gruncie prawa cywilnego (odszkodowanie, zadośćuczynienie), ponadto jest traktowane jako zamach na wolność leczonego i podlega karze grzywny, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2 za przestępstwo stypizowane w art. 192 Kodeksu Karnego (wykonanie zabiegu leczniczego bez zgody pacjenta).

Wydaje się, że z punktu widzenia personelu medycznego, który narażony jest na daleko idące konsekwencję prawne, związane zarówno z odpowiedzialnością cywilną, jak i karną, wynikającą wprost z naruszenia praw pacjenta do decydowania o swoim życiu i zdrowiu, ważne jest możliwe najbardziej dogłębne poznanie szczegółów tego zagadnienia.

Jak wskazano powyżej, prawna skuteczność zgody pacjenta na jakąkolwiek interwencję medyczną jest uzależniona od zrealizowania szeregu przesłanek. Poniżej wymieniam najważniejsze z nich:

  1. zgoda musi pochodzić od pacjenta, bądź innego uprawnionego podmiotu;
  2. osoba wyrażająca zgodę musi dysponować stosowną wiedzą tj. musi zostać odpowiednio poinformowana przez lekarza;
  3. zgoda musi zostać wyrażona świadomie, dobrowolnie i być odpowiednio szczegółowa;
  4. zgoda musi zostać wyrażona w odpowiedniej formie;
  5. czynność, której dotyczy wyrażana zgoda winna być zgodna z zasadami współżycia społecznego i nie może być uznawana za czyn niezgodny z prawem.

W kolejnych dwóch częściach artykułu opiszę powyższe elementy, które składają się na prawidłowo wyrażoną oraz prawnie skuteczną zgodę udzieloną przez pacjenta.