202015Sie

ZGODA PACJENTA NA UDZIELENIE ŚWIADCZENIA MEDYCZNEGO cz. III

W dniu dzisiejszym ostatni wpis, dotyczący zagadnienia zgody pacjenta na udzielenia świadczenia medycznego. Opiszę w nim dobrowolność zgody, jej formy oraz sytuację, w których lekarzowi wolno działać, mimo braku zgody pacjenta.

  1. Dobrowolność i precyzyjność wyrażonej zgody

Skuteczność prawna wyrażonej zgody warunkuje również sposób jej wyrażenia i okoliczności jakie jej towarzyszą tj. zgoda taka musi zostać wyrażona świadomie, dobrowolnie i być odpowiednio szczegółowa. Oczywistym jest, że wykluczone jest stosowanie jakiegokolwiek przymusu fizycznego, bądź psychicznego w stosunku do osoby wyrażającego zgodę. Nieważna jest również zgoda udzielona na skutek jakiejkolwiek manipulacji, z która mamy do czynienia, gdy np. lekarz zataja informacje niezbędne do świadomego podjęcia decyzji, czy nawet świadomie wprowadza wrażającego zgodę w błąd, przekazując dane nieprawdziwe. We wszystkich wymienionych wyżej przypadkach, nawet działanie w lekarza w dobrej wierze (może się obawiać, że przekazanie prawdziwych danych będzie skutkowało np. odmową dalszego leczenia ze szkodą dla pacjenta), nie zalegalizuje wyrażonej na skutek błędu, bądź przymusu, zgody.

Skuteczność prawna zgody jest zależna również od odpowiedniej szczegółowości jej treści tj. skuteczna zgoda musi być wystarczająco precyzyjna. Należy wskazać, że nieważne jest oświadczenie ogólne tj. tzw. zgoda blankietowa, która zakłada, że osoba decyzyjna akceptuje „z góry” wszelkie potrzebne czynności, bez bliższej ich analizy. W praktyce wykorzystuje się formularze, podpisywane przez pacjentów, w których wyrażają oni zgodę na wykonanie wszelkich czynności niezbędnych podczas zabiegu operacyjnego. Za taką praktykę można też uznać sytuację, gdy pacjent przybywa do szpitala i po badaniu wstępnym podpisuje w izbie przyjęć formularz zakończony stwierdzeniem „Zgadzam się na proponowane leczenie i zabieg operacyjny”. Orzecznictwo sądowe, jak i doktryna podważa skuteczność zgody wyrażonej w taki sposób. Wyjątkiem tu jest, wspominana już w niniejszym opracowaniu, instytucja poszerzenia czynności podczas zabiegu, która w ogóle, zgodnie z art. 35 Ustawy o zawodach lekarzy i lekarza dentysty, nie wymaga podczas dokonywania tych czynności zgody pacjenta.

Podsumowując, oświadczenie pacjenta o przyjęciu do szpitala, odnosi się jedynie do pobytu w szpitalu i rozpoczęcia diagnostyki. Zgoda pacjenta na przyjęcie do szpitala nie jest nawet zgodą na stosowanie badań o ryzyku ponadprzeciętnym, chyba, że jasno i wyraźnie tak ustalono. Każdy kolejny zabieg medyczny wymaga odrębnej zgody, bez względu na jego rodzaj i stopień ryzyka. Niezbędny jest ponadto indywidualny kontakt pacjenta z lekarzem, który wyjaśni choremu wszystkie okoliczności jego przypadku. Formularz w takiej sytuacji może jedynie pełnić funkcje pomocniczą, nie może natomiast zastąpić odrębnego, świadomego oświadczenia wyrażonego bezpośrednio przez należycie poinformowanego pacjenta.

  1. Forma zgody

Zgoda na wykonanie zabiegu medycznego winna być również wyrażona w odpowiedniej formie. Ustawa o zawodach lekarzy i lekarza dentysty wprowadza niejako rozróżnienie na zabiegi medyczne proste oraz operacyjne i o podwyższonym ryzyku dla pacjenta. Przy tych pierwszych, zgonie z art. 32 ust. 7 przywołanej ustawy dopuszczalna jest tzw. zgoda konkludentna (dorozumiana) tj. wyrażona ustnie albo poprzez takie zachowanie, które w sposób niebudzący wątpliwości wskazuje na wolę poddania się proponowanym przez lekarza czynnościom medycznym np. zgoda wyrażona gestem (skinienie głowy) lub dobrowolne poddanie się proponowanym badaniom (np. otworzenie ust w celu okazania lekarzowi gardła). W przypadku zaś zabiegów operacyjnych i obarczonych podwyższonym ryzykiem ustawa wymaga zachowania formy pisemnej. Jako przykład przytoczyć można wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 marca 1981 roku (II CR 74/81), w którym zakwalifikowano zabiegi medyczne, takie jak: operacje chirurgiczne, cystoskopie, odmę czaszkową, arteriografie, koronarografię, biopsję nerek, wątroby, nakłucia szpiku kostnego, elektrowstrząsy, do zabiegów przedstawiających wyższe ryzyko od przeciętnego i wymagających na ich przeprowadzenie zgody pisemnej.

  1. Zasady współżycia społecznego

W doktrynie prawa medycznego przyjmuje się zasadę, że pacjent może dysponować swoimi dobrami, jak życie i zdrowie, jednakże nie bez żadnych ograniczeń. Część tych dóbr ma wartość nie tylko dla danej osoby fizycznej, ale również są one cenne w wymiarze społecznym, a ich naruszenie jest prawnie ograniczone, niedozwolone nawet w przypadku, gdy osoba, która nimi dysponuje wyraża na to zgodę. Dobrym przykładem może być tutaj eutanazja, której dokonanie, nawet za zgodą pacjenta, jest przestępstwem uregulowanym w art. 150 Kodeksu karnego („zabójstwo eutanatyczne”), zagrożonym karą pozbawienia wolności od 3 miesięcy, do lat 3. Mimo, że brak jest zamkniętego katalogu dóbr, które nie pozostają w wyłącznej dyspozycji każdego człowieka, to jednak przyjmuje się, że pacjent nie może wyrazić skutecznej zgody na pozbawienie go życia, bądź spowodowania uszczerbku na jego zdrowiu w stopniu ciężkim, bądź średnim.


Tytułem końca należy wskazać jeszcze, że obowiązujące prawo pozwala lekarzowi w wyjątkowych sytuacjach dokonać zabiegu medycznego bez uzyskania jakiejkolwiek zgody pacjenta, innych uprawnionych osób, a także bez zezwolenia sądu opiekuńczego. Ustawa o zawodach lekarzy i lekarza dentysty dopuszcza do takiej sytuacji w dwóch przypadkach.

  1. badanie lub udzielenie pacjentowi innego świadczenia zdrowotnego bez jego zgody jest dopuszczalne, jeżeli wymaga on niezwłocznej pomocy lekarskiej, a ze względu na stan jego zdrowia lub wiek nie może wyrazić zgody i nie ma możliwości porozumienia się z jego przedstawicielem ustawowym lub opiekunem faktycznym, bądź też gdy nie ma on przedstawiciela ustawowego lub opiekuna faktycznego. Decyzję o podjęciu czynności medycznych w tych okolicznościach lekarz powinien w miarę możliwości skonsultować z innym lekarzem oraz odnotować te czynności w dokumentacji medycznej pacjenta.
  2. dokonanie zabiegu operacyjnego albo zastosowanie metody leczenia lub diagnostyki stwarzającej podwyższone ryzyko dla pacjenta jest bez jego zgody dopuszczalne, gdy zwłoka spowodowana postępowaniem w sprawie uzyskania zgody groziłaby pacjentowi niebezpieczeństwem utraty życia, ciężkiego uszkodzenia ciała lub ciężkiego rozstroju zdrowia. W takim przypadku lekarz ma obowiązek, o ile jest to możliwe, zasięgnąć opinii drugiego lekarza, w miarę możliwości tej samej specjalności. O wykonanych czynnościach lekarz niezwłocznie zawiadamia przedstawiciela ustawowego, opiekuna faktycznego lub sąd opiekuńczy. O okolicznościach powyższych lekarz dokonuje odpowiedniej adnotacji w dokumentacji medycznej pacjenta.

Należy zaznaczyć, że lekarz, korzystając z wyżej opisanych uprawnień, może podejmować tylko te czynności, które są niezbędne do uchylenia wspomnianych niebezpieczeństw związanych z życiem i zdrowiem pacjenta. Wykonanie jakichkolwiek innych zabiegów, gdy zagrożenie to minie, bądź zostanie zażegnane przez samego lekarza, wymaga każdorazowo odrębnej zgody pacjenta lub innej uprawnionej osoby, udzielonej w warunkach opisanych powyżej. W przeciwnym przypadku czynności te również będą sprzeczne z obowiązującym prawem i narażą wykonującego je lekarza na odpowiedzialność prawną.

Na tym kończę temat i zapraszam do śledzenia BLOGa, bowiem w następnym wpisach omówię zasady udostępniania dokumentacji medycznej.